Źródła archiwalne do dziejów Żydów w Polsce

W dniach 7-8 VI 1999 r. w Warszawie, staraniem Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych, zorganizowane zostało sympozjum archiwalne na temat: Źródła do dziejów Żydów w Polsce w zbiorach polskich i izraelskich. W spotkaniu uczestniczyli przedstawiciele środowiska naukowego Polski i Izraela. W ten sposób nawiązane zostały kontakty między historykami i archiwistami z Polski i Izraela, których celem stała się wymiana informacji na temat archiwaliów dotyczących tematu obrad. Podstawę do wspólnych działań stworzyła, podpisana w Warszawie 3 VII 1997 r., deklaracja między Yad Vashem - Instytutem Pamięci Męczeństwa i Bohaterstwa w Jerozolimie a Naczelnym Dyrektorem Archiwów Państwowych w Rzeczypospolitej Polskiej. Zapisano w niej, że podjęte zostan ąwspólne działania mające na celu upowszechnienie archiwalnych przekazów historycznych do dziejów ludności żydowskiej na ziemiach polskich, przechowywanych w polskich archiwach państwowych oraz instytucjach zajmujących się gromadzeniem tego rodzaju dokumentacji w Izraelu. Referaty o tematyce historyczno-archiwalnej, wygłoszone na sympozjum, wzbudziły du że zainteresowanie wśród uczestników. W dyskusji wykazano szeroki zakres problemów zasługujących na dalsze badania. Wypowiedzi przedstawicieli obu środowisk dostarczyły wartościowych informacji na temat zachowanych źródeł historycznych,zgromadzonych aktualnie w archiwachpaństwowychw Polsce i Izraelu. Podsumowując obrady, prof. Daria Nałęcz-Naczelna Dyrektor Archiwów Państwowych, uznała,że omówione materiały mogą stanowić podstawę do przygotowania wydawnictwa stanowiącego cenną pomoc dla pogłębienia naszej wiedzy w zakresie tematu interesującego, acz jeszcze słabo rozpoznanego. Dlatego te zdecydowano przeprowadzić kwerendy w archiwach państwowychi przygotować do druku artykuły o przekazach źródłowycho dziejów Żydów polskich w zbiorach archiwalnych. Zabiegi Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych doprowadziły do wydania niniejszej publikacji, stanowiącej pokłosie obrad sympozjum, uzupełnionej materiałami później przygotowanymi. W części zamieszczono opracowania autorskie dotyczące judaików przechowywanych przede wszystkim w archiwach państwowych podległych NDAP. Omówiono zatem zasoby Archiwum Głównego Akt Dawnych,Archiwum Akt Nowych oraz Archiwum Dokumentacji Mechanicznej, gromadzącego szczególnie interesujące zbiory fotograficzne. Dalej, w układzie alfabetycznym,zamieszczono informacje o źródłachdo dziejów społeczności żydowskiej w archiwach państwowych oraz ich oddziałach, obejmujących swoim zasięgiem działalności regiony kraju. Tak więc występują przekazy dotyczące dziejów Żydówna terenie Mazowsza, południowych krańców Polski, Małopolski, Wielkopolski, Łodzi, Dolnego i Górnego Śląska, Pomorza, Warmii i Mazur. Charakter uzupełniający mają artykuły informujące o judaikach w Centralnym Archiwum Wojskowym, Archiwum Polskiej Akademii Nauk, Archiwum Głównej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Instytutu Pamięci Narodowej oraz Żydowskim nstytucie Historycznym w Warszawie. Opracowanie omawiające źródła do dziejów zagłady Żydów w zbiorach polskich w świetle programów dokumentacyjnych Muzeum Holocaustu w Waszyngtonie w łączono do części III -Varia. Tam też pomieszczono informację o nośnikach elektronicznych zabezpieczających archiwalia (w tym również i judaika), zgromadzonych przez Centralny Ośrodek Informacji Archiwalnej NDAP, oraz informację o działalności Ośrodka Badania Historii Żydów przy Archiwum Państwowym w Rzeszowie. Szczególne miejsce zajmują materiały strony izraelskiej, zgrupowane w części niniejszej publikacji. Są to artykuły i komunikaty charakteryzujące zbiory archiwów Izraela pod kątem obecności w nich źródeł do dziejów Polski i Żydów polskich. Ich autorzy to ludzie zawodowo związani z archiwami. Są wśród nich uczestnicy obrad sympozjum, ale nie tylko, ponieważ część materiałów została nadesłana już po wspomnianym sympozjum przez te archiwa izraelskie, które w nim nie uczestniczyły. Cykl materiałów izraelskich obejmuje 14 pozycji. Rozpoczyna go dr Moshe Mossek artykułem Materiały do historii Polski i Żydów polskich w archiwach Izraela, który wygłosił podczas Międzynarodowej Konferencji Archiwalnej zorganizowanej wcześniej przez Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych w Warszawie. Autor przedstawia zbiory archiwów izraelskich, m. in. Centralnego Archiwum Historii Żydów, Archiwum Instytutu Diaspory, Centralnego Archiwum Syjonizmu, Archiwum Federacji Pracy, Archiwum Związku Nauczycieli Żydowskich, Archiwum Weizmanna, Archiwum Państwowego Izraela. W dalszej kolejności zamieszczone zostały teksty zawierające szczegółowe informacje, nawet w postaci wykazów, o zawartości źródeł do dziejów polskich Żydów w zbiorach poszczególnych archiwów. Informacje te prezentowane są w pewnej ustalonej konwencji. W większości z nich autorzy wymieniają nazwy zespołów archiwalnych i kolekcji zawierających interesujące nas źródła. Podają przy tym również krótką charakterystykę zawartości oraz dane chronologiczne. Wśród wspomnianych materiałów nieco inny charakter mają trzy artykuły. Owszem, informują one o źródłach archiwalnych, ale przez sygnalizowanie konkretnych problemów, z którymi stykają się archiwiści i historycy w Izraelu. Dlatego wspomniane artykuły zostały zamieszczone, obok polskicho podobnym charakterze (o czym wyżej), w części III -Varia. Teksty artykułów izraelskich publikowane są w języku angielskim i uzupełnione o streszczenia wjęzyku polskim. Wymieniane wnichnazwy miejscowości polskich, ze względu na różnorodność występującego zapisu, zostały ujednolicone - zastosowano w większości pisownię polską (wyjątkiem pozostaje zapis: Warsaw oraz kilka miejscowości nierozpoznanych). Publikowane artykuły dostarczaj ąwartościowej oceny zachowanych źródeł historycznychzgromadzonychi opracowanycharchiwalnie oraz dostępnych w obiegu naukowym. Obejmują one judaika zawarte w zespołach aktowych w ładz państwowych różnego szczebla. Główny temat publikacji znajduje swoje odbicie w archiwaliach: miejskich, instytucji i organizacji społecznych, żydowskich gmin wyznaniowych i spuściznach osób indywidualnych. Można poznać przeszłość daleką i nam bliską, utrwaloną w przekazach historycznych. Wydawnictwo uzupełniają ilustracje pochodzące głównie z Archiwum Dokumentacji Mechanicznej. Odpowiednie przypisy odnoszą się przede wszystkim do zespołów akt i miejsca przechowywania omawianych przekazów. Każdy artykuł zamyka krótkie streszczenie w języku angielskim. Mając na uwadze potrzeby upowszechnienia niniejszego opracowania,zdecydowano również dodać tłumaczenia w tym języku Wstępu i Przedmowy, autorstwa prof. Feliksa Tycha, wprowadzającej w problematykę związaną z genezą i obecnością judaików w polskich zbiorach archiwalnych. Niniejsze wydawnictwo Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych, pełniące w pewnym stopniu funkcję informatora, pozwoli rozszerzyć obszar badań związany z dziejami Żydów w Polsce. Wydawcy żywią nadzieję, że przyczyni się też do rozwinięcia historyczno -archiwalnych kontaktów polsko-izraelskich. Bolesław Woszczyński, Violetta Urbaniak