Samowładztwo rozumu i objawy filozofii słowiańskiej

Wspaniała! O patriotyzmie, o próbie pogodzenia romantyków z filozofami, o polskich filozofach i pisarzach epoki mesjanizmu, o próbach godzenia religii chrześcijańskiej z religią słowiańską, o kantyzmie i heglizmie. O podwalinach i filarach przyszłej filozofii słowiańskiej, która miała iść nieco inną drogą niż filozofia niemiecka. O duchowości bez życia w filozofii martwych słów, oraz o żywym duchu filozofii słów głębokich. Czym się różni rozum od umysłu, czym jest um i czym jest system umniczy. Znaleźć tu można kilka autorskich słów, z których część utrwaliła się w naszym języku. Bardzo bogata pozycja, ale niestety nie dla powszechnego odbiorcy. Dla przeciętnego czytelnika może okazać się niezrozumiałą żonglerką dziwnych słów. Przykład: stnienie, istnienie oraz istostnienie; obraźnia, wyobraźnia i przeobraźnia. Część z tych słów ma dziś nieco inne odpowiedniki. Z rozdziału " Mistycyzm jako przejście do filozofii słowiańskiej": [...] filozofia negująca uczucia i wyobraźnię staje się krytycyzmem, rozwiązującym wszelakie ukształtowania się ducha; filozofia pod przewagą uczucia jest w służbie religii, biorąca wiarę za nieskończenie coś wyższego nad pojęcie rozumu; filozofia nareszcie pod przewagą wyobraźni, przechodzi w kabałę, symboliczność i mistyczność. Tylko harmonia tych trzech pierwiastków stanowi w filozofii prawdziwą mądrość. Podobnie religia bez rozumu i wyobraźni jest fanatyzmem, pod przewagą rozumu neguje się sama i staje się libertyństwem, pod przewagą wyobraźni wiedzie do bałwochwalstwa i do mistycyzmu. Religia w harmonii uczucia z rozumem i wyobraźnią jest prawdziwą czcią i miłością Boga. Na koniec mistyczność, na samej wyobraźni oparta, jest fałszywym proroctwem i fałszywym mesjanizmem; pod przewagą uczucia jest intuicją i jasnowidztwem, pod przewagą rozumu rozwięzuje się w mistyczne zapatrywanie się na świat i dzieje. - Twórczość wyobraźni w harmonii z rozumem i uczuciem wprowadza do rzeczywistości sztuki piękne, a mianowicie poezję, jako najwięcej z materialności wyzwoloną".