Historia teologii chrześcijańskiej

Książka, którą oddajemy do rąk Czytelników, jest godna polecenia, zarówno ze względu na swą treść, jak też niewielką ilość publikacji o tej tematyce w języku polskim. Zgodnie z zamysłem autora jest to opowieść o postaciach i wydarzeniach, które przez wieki w sposób znaczący wpływały na kształtowanie się tożsamości chrześcijaństwa. Praca ta pomaga zrozumieć, co się działo przez kolejne stulecia i dlaczego zdarzenia te miały tak istotny wpływ na myśl i wiarę nie tylko ludzi żyjących wówczas, ale także na kolejne pokolenia, oddziałując na przekonania i sposób praktykowania wiary. Historia teologii chrześcijańskiej jest pracą napisaną przejrzyście pod względem budowy i języka, chociaż jednocześnie wymaga co najmniej podstawowej wiedzy z zakresu historii powszechnej i historii Kościoła. Autor nie tylko opowiada dzieje powstawania i kształtowania się doktryn chrześcijańskich - w całej ich różnorodności - ale także wyjaśnia, dlaczego kwestie, które były poruszane w różnych okresach historii Kościoła, miały tak doniosłe znaczenie dla żyjących wówczas chrześcijan i z jakiego powodu są ważne dla wierzących z XXI wieku. SPIS TREŚCI: WYKAZ SKRÓTÓW OD WYDAWCY PRZEDMOWA WPROWADZENIE Teologia chrześcijańska jako opowieść CZĘŚĆ I AKT PIERWSZY: SPRZECZNE WIZJE CHRZEŚCIJAŃSTWA II WIEKU.... ROZDZIAŁ 1 KRYTYCY I SEKCIARZE WYWOŁUJĄ ZAMIESZANIE 37 Gnostycyzm 37 Montanizm 40 Celsus 42 Teologia gnostycka 45 Wczesnochrześcijańska reakcja na gnostycyzm 48 ROZDZIAŁ 2 OJCOWIE APOSTOLSCY WSKAZUJĄ DROGĘ 51 Klemens Rzymski 53 Didache 55 Ignacy Antiocheński 57 Polikarp 60 List Barnaby 60 Pasterz Hermasa 61 Znaczenie Ojców Apostolskich 64 ROZDZIAŁ 3 APOLOGECI BRONIĄ WIARY 65 Filozofia grecka 66 Grupy apologetów 68 Justyn Męczennik 69 Atenagoras z Aten 73 Teofil z Antiochii 75 Dwuznaczne dziedzictwo apologetów 77 ROZDZIAŁ 4 IRENEUSZ DEMASKUJE HEREZJE 79 Życie i służba Ireneusza 79 Ireneusz i gnostycyzm 82 Ireneuszowa koncepcja odkupienia 84 CZĘŚĆ II NARASTANIE KONFLIKTU: NAPIĘCIA I PRZEMIANY W III WIEKU 89 ROZDZIAŁ 5 MYŚLICIELE Z AFRYKI PÓŁNOCNEJ BADAJĄ FILOZOFIĘ 95 Życie i działalność Klemensa Aleksandryjskiego 96 Klemens Aleksandryjski i filozofia grecka 97 „ Prawdziwy gnostyk” 99 Życie i działalność Tertuliana 101 Teologia Tertuliana 104 Tertulian o Trójcy 106 ROZDZIAŁ 6 KŁOPOTLIWY SPADEK PO ORYGENESIE 111 Życie i działalność Orygenesa 112 Orygenes o wierze i rozumie 116 Orygenes i alegoryczna interpretacja Pisma Świętego 118 Orygenes i nauka o Bogu 120 Orygenes i koncepcja Logosu 121 Pogląd na zbawienie. Dziedzictwo Orygenesa 124 ROZDZIAŁ 7 CYPRIAN Z KARTAGINY NAWOŁUJE DO JEDNOŚCI 127 Znaczenie Cypriana 127 Życie i działalność Cypriana 129 Cyprian a doktryna zbawienia 132 Pogląd Cypriana na jedność Kościoła 134 Dziedzictwo Cypriana 136 ROZDZIAŁ 8 CHRZEŚCIJAŃSTWO ZWIERA SZEREGI 139 Rola biskupów 140 Zasady wiary 143 Kształtowanie się kanonu chrześcijańskiego Pisma Świętego 146 CZĘŚĆ III WIELKI KRYZYS WSTRZĄSA KOŚCIOŁEM: KONTROWERSJE WOKÓŁ NAUKI O TRÓJCY 151 ROZDZIAŁ 9 SPORY ALEKSANDRYJCZYKÓW DOTYCZĄCE SYNA BOŻEGO 155 Ariusz z Aleksandrii 155 Aleksander z Aleksandrii 158 Arianizm 159 Odpowiedź Aleksandra 161 ROZDZIAŁ 10 SOBÓR NICEJSKI JAKO ODPOWIEDŹ KOŚCIOŁA 165 Sobór w Nicei 165 Nicejskie Wyznanie Wiary 168 Sobory ekumeniczne 171 ROZDZIAŁ 11 ATANAZY WYTRWALE BRONI WIARY 175 Życie i działalność Atanazego 175 Teologia Atanazego 182 ROZDZIAŁ 12 OJCOWIE KAPADOCCY KOŃCZĄ SPÓR 187 Znaczenie Ojców Kapadockich 188 Bazyli z Cezarei 190 Grzegorz z Nazjanzu 191 Grzegorz z Nyssy 193 Teologia Bazylego Wielkiego 194 Teologie dwóch Grzegorzy 200 Dziedzictwo Ojców Kapadockich 207 Sobór w Konstantynopolu 209 CZĘŚĆ IV KOLEJNY KRYZYS W KOŚCIELE: KONFLIKT DOTYCZĄCY OSOBY CHRYSTUSA 211 ROZDZIAŁ 13 SPÓR SZKÓŁ ANTIOCHEŃSKIEJ I ALEKSANDRYJSKIEJ O OSOBĘ CHRYSTUSA 215 Różne hermeneutyki biblijne 216 Odmienne soteriologie 218 Dwa podejścia do chrystologii 219 Herezja Apolinarego 221 Dualistyczna chrystologia Teodora z Mopsuestii 222 ROZDZIAŁ 14 NESTORIUSZ I CYRYL ZAOGNIAJĄ SPÓR 225 Chrystologia Cyryla z Aleksandrii 231 Sobór w Efezie 233 ROZDZIAŁ 15 SOBÓR W CHALCEDONIE STRZEŻE TAJEMNICY 237 Kontrowersja po Soborze Efeskim 239 Eutyches i kontrowersja eutychiańska 241 Synod zbójecki 242 Sobór Chalcedoński i Symbol chalcedoński 245 ROZDZIAŁ 16 KONFLIKT PO ZAKOŃCZENIU SOBORU 251 Teologia na Zachodzie w okresie chrystologicznej kontrowersji na Wschodzie 252 Wschodnia kontrowersja dotycząca Chrystusa 254 Spór monofizycki 257 Leoncjusz z Bizancjum i ortodoksyjna chrystologia 259 CZĘŚĆ V DZIEJE DWÓCH KOŚCIOŁÓW: WIELKA TRADYCJA ROZDZIELA WSCHÓD I ZACHÓD 265 ROZDZIAŁ 17 AUGUSTYN GŁOSI CHWAŁĘ BOGA I SKAŻENIE CZŁOWIEKA 269 Życie i działalność Augustyna 270 Historia teologii chrześcijańskiej 10 Augustyn a kwestia dobra i zła 275 Augustyn o Kościele i sakramentach 278 Augustyn o łasce i wolnej woli 281 Pelagiusz i herezja pelagiańska 282 Augustyn odpowiada Pelagiuszowi 284 Augustyn i monergistyczna doktryna Boga i zbawienia 289 ROZDZIAŁ 18 KOŚCIÓŁ ZACHODNI STAJE SIĘ RZYMSKOKATOLICKI 293 Semipelagianizm 294 Papież Grzegorz Wielki 301 Pogląd Grzegorza I na zbawienie 303 ROZDZIAŁ 19 KOŚCIÓŁ WSCHODNI STAJE SIĘ PRAWOSŁAWIEM 307 Trwały wpływ Orygenesa 308 Liturgia i tradycja 309 Jan Chryzostom – Złotousty 311 Maksym Wyznawca i monoteletyzm 313 Maksym Wyznawca i teandryczna wizja rzeczywistości 315 Jan z Damaszku i ikonoklazm 319 ROZDZIAŁ 20 WIELKA SCHIZMA – POWSTANIE DWÓCH TRADYCJI 323 Spór z powodu papiestwa 325 Kontrowersja wokół filioque 326 CZĘŚĆ VI SAGA KRÓLOWEJ NAUK: SCHOLASTYCY WSKRZESZAJĄ I KORONUJĄ TEOLOGIĘ 331 ROZDZIAŁ 21 ANZELM I ABELARD ROZMYŚLAJĄ O DROGACH BOŻYCH 337 Życie i działalność Anzelma z Canterbury 338 Ontologiczny dowód Anzelma na istnienie Boga 339 Natura Boga według Anzelma 343 Anzelm i zadośćuczynna teoria pojednania 344 Życie i niepowodzenia Piotra Abelarda 346 Filozoficzny styl Abelarda 347 Abelard i jego teoria moralnego wpływu 349 ROZDZIAŁ 22 TOMASZ Z AKWINU DEFINIUJE CHRZEŚCIJAŃSKĄ PRAWDĘ 353 Teologiczny kontekst dorobku Tomasza z Akwinu 353 Życie i działalność Tomasza z Akwinu 354 Metoda teologiczna Tomasza z Akwinu 357 Pogląd Tomasza z Akwinu na wiarę, rozum i teologię naturalną 358 Doktryna Boga według Tomasza z Akwinu 362 Pogląd Tomasza z Akwinu na język religijny jako analogię 365 Nauka Tomasza z Akwinu o zbawieniu 367 ROZDZIAŁ 23 NOMINALIŚCI, REFORMATORZY I HUMANIŚCI PODWAŻAJĄ SCHOLASTYCZNĄ SYNTEZĘ 373 Okres renesansu. Trzej poprzednicy Reformacji 373 William Ockham i nominalizm 375 Jan Wiklef i lolardzi 382 Erazm z Rotterdamu i humanizm chrześcijański 386 CZĘŚĆ VII KOLEJNY ZWROT W DZIEJACH TEOLOGII: REFORMY I PODZIAŁ W KOŚCIELE ZACHODNIM 395 Tło Reformacji 396 ROZDZIAŁ 24 LUTER NA NOWO ODKRYWA EWANGELIĘ I DZIELI KOŚCIÓŁ 401 Teologia krzyża według Lutra 405 Poznanie Boga według Lutra 410 Ukryty i objawiony Bóg Lutra 414 Doktryna usprawiedliwienia – „ być albo nie być” Kościoła 416 Luter o kapłaństwie i sakramentach 418 Podział w protestantyzmie: Luter kontra Zwingli w kwestii Wieczerzy Pańskiej 421 ROZDZIAŁ 25 ZWINGLI I KALWIN SYSTEMATYZUJĄ MYŚL PROTESTANCKĄ 425 Teologia reformowana 425 Ulryk Zwingli – życie i działalność reformacyjna 427 Teologia Zwingliego 429 Zwingli kontra Luter w kwestii sakramentów 432 Życie Jana Kalwina i jego reformacyjna działalność 436 Teologia Kalwina 438 ROZDZIAŁ 26 ANABAPTYŚCI POWRACAJĄ DO KORZENI CHRZEŚCIJAŃSTWA 443 Radykalna reformacja i anabaptyści 444 Baltazar Hubmaier – życie i działalność reformacyjna 447 Teologia Hubmaiera 449 Menno Simons – życie i działalność reformacyjna 452 Teologia Simonsa 454 ROZDZIAŁ 27 DROGI RZYMU I CANTERBURY SIĘ ROZCHODZĄ 459 Historyczne tło Reformacji angielskiej 460 Historyczne tło katolickiej reformy 463 Thomas Cranmer – ojciec Reformacji angielskiej 465 Richard Hooker – architekt anglikanizmu 469 Sobór Trydencki – klejnot reformy katolickiej 475 CZĘŚĆ VIII ROZPAD OŚRODKA DZIEJÓW: PROTESTANCI PODĄŻAJĄ RÓŻNYMI DROGAMI 483 ROZDZIAŁ 28 ARMINIANIE PODEJMUJĄ PRÓBY REFORMOWANIA TEOLOGII REFORMOWANEJ 487 Scholastyka reformowana i supralapsarianizm 489 Doktrynalna zgoda kalwinistów 493 Jakub Arminiusz i spór remonstrancki 494 Arminiusz krytykiem teologii reformowanej 498 Doktryna predestynacji autorstwa Arminiusza 502 Ewangeliczny synergizm Arminiusza 504 Dziedzictwo arminianizmu 505 ROZDZIAŁ 29 PIETYŚCI DĄŻĄ DO DOPEŁNIENIA TEOLOGII LUTERAŃSKIEJ 509 Ortodoksja luterańska jako fundament pietyzmu 511 Czterech inicjatorów i propagatorów pietyzmu 513 Główne tezy pietyzmu 522 Dziedzictwo pietyzmu 527 ROZDZIAŁ 30 ANGIELSCY PURYTANIE I METODYŚCI PRÓBUJĄ OŻYWIĆ TEOLOGIĘ 531 Ruch purytański i jego teologia 533 Jonatan Edwards – książę purytan 542 Jan Wesley – założyciel metodyzmu 548 Dziedzictwo purytanizmu i metodyzmu 555 ROZDZIAŁ 31 DEIŚCI USIŁUJĄ PRZEKSZTAŁCIĆ TEOLOGIĘ PROTESTANCKĄ 557 Definicja deizmu 558 Prekursorzy i promotorzy deizmu 562 Cechy deizmu 569 Dziedzictwo deizmu 571 CZĘŚĆ IX STARY WĄTEK SIĘ URYWA: REAKCJA LIBERAŁÓW I KONSERWATYSTÓW NA NOWOCZESNOŚĆ 573 Podziały w XX wieku – skutek modernizmu 575 ROZDZIAŁ 32 ASYMILACJA TEOLOGII LIBERALNEJ Z PANUJĄCĄ KULTURĄ 579 Modernizm – kulturowy kontekst teologii liberalnej 581 Friedrich Schleiermacher – ojciec nowoczesnej teologii liberalnej 583 Albrecht Ritschl i poszukiwanie istoty chrześcijaństwa 588 Główne cechy teologii liberalnej 590 Dziedzictwo liberalnej teologii protestanckiej 592 ROZDZIAŁ 33 KONSERWATYWNA TEOLOGIA USZTYWNIA ZASADY TRADYCJI 595 Fundamentalizm – zakwestionowany termin 596 Tło i prekursorzy fundamentalizmu 598 Ruch fundamentalistyczny 602 Cechy teologii fundamentalistycznej 608 Dziedzictwo fundamentalizmu 610 ROZDZIAŁ 34 NEOORTODOKSJA WZNOSI SIĘ NAD PODZIAŁAMI 613 Søren Kierkegaard – prekursor nowej ortodoksji 616 Karol Barth – założyciel neoortodoksji 620 Wspólne cechy i dziedzictwo neoortodoksji 630 ROZDZIAŁ 35 ZMAGANIA WSPÓŁCZESNEJ TEOLOGII 635 Teologia ewangelikalna 637 Teologia rzymskokatolicka 641 Teologia procesu 644 Teologie wyzwolenia 648 Teologia eschatologiczna 652 Kakofonia czy chór? 654 ZAKOŃCZENIE: NIEDOKOŃCZONA OPOWIEŚĆ 655 WYBRANA POLSKA BIBLIOGRAFIA DZIEJÓW MYŚLI CHRZEŚCIJAŃSKIEJ 659 INDEKS OSÓB 673 INDEKS RZECZOWY 679