{
  "type": "book",
  "site": {
    "name": "Kołczan Książek",
    "language": "pl-PL",
    "url": "https://www.kolczanksiazek.pl"
  },
  "formats": "Każda podstrona ma dwie wersje z tymi samymi danymi: JSON (adres strony + .json) i markdown (adres strony + .md). Do każdego `url` w tym dokumencie można dopisać .json albo .md.",
  "title": "Bełżec",
  "subtitle": null,
  "slug": "belzec",
  "url": "https://www.kolczanksiazek.pl/rudolf-reder/belzec",
  "json": "https://www.kolczanksiazek.pl/rudolf-reder/belzec.json",
  "markdown": "https://www.kolczanksiazek.pl/rudolf-reder/belzec.md",
  "authors": [
    {
      "name": "Rudolf Reder",
      "slug": "rudolf-reder",
      "url": "https://www.kolczanksiazek.pl/rudolf-reder"
    }
  ],
  "language": "pl_PL",
  "original_title": null,
  "original_language": null,
  "first_published": "1999-01-01",
  "genres": [],
  "series": [],
  "cover": "https://quivercdn.com/covers/mireki/rudolf-reder/belzec_978-83-6590-261-0-71d8d28b.jpg?v=2026-08-29%2006%3A03%3A39",
  "description": "Rudolf Reder był jednym z dwóch więźniów (drugim był Chaim Hirszman), którzy przeżyli obóz zagłady w Bełżcu. W obozie w Bełżcu zamordowanych zostało ponad 450 tys. osób. W 1946 roku ukazała się wstrząsająca relacja Redera z obozu zagłady pt. Bełżec opublikowana staraniem Wojewódzkiej Żydowskiej Komisji Historycznej w Krakowie Reder po wojnie wyemigrował z Polski i zmarł w zapomnieniu w Toronto w 1968 roku. Rudolf Reder urodził się w Dębicy w zasymilowanej lub ulegającej asymilacji rodzinie żydowskiej. Był synem Hermana i Fryderyki z d. Jortner. Uczęszczał do dębickiego gimnazjum. Razem z braćmi Maksem i Jacobem wyjechał do Stanów Zjednoczonych. Pracował w zakładach chemicznych w Chicago, gdzie stał się dyplomowanym specjalistą w zakresie produkcji mydła. W 1919 roku powrócił do odrodzonej Polski i zamieszkał we Lwowie, gdzie założył fabrykę mydła. Ożenił się z Fajgą Felsenfeld. Ze związku tego narodziło się troje dzieci: syn Bronisław (ur. 1907) oraz córki Zofia i Maria (ur. 1919). Po wybuchu II wojny światowej pozostał we Lwowie. Gdy miasto znalazło się pod sowiecką okupacją, należąca doń fabryka mydła najprawdopodobniej została znacjonalizowana. W czerwcu 1941 roku, po rozpoczęciu wojny niemiecko-sowieckiej, Lwów znalazł się pod niemiecką okupacją. Kilka miesięcy później Reder wraz z pozostałymi lwowskimi Żydami został zamknięty w getcie. 10 sierpnia 1942 roku we Lwowie rozpoczęła się tzw. wielka akcja. W ciągu niespełna dwóch tygodni Niemcy i ich ukraińscy kolaboranci zamordowali blisko 2 tys. Żydów, a kolejnych 3840 tys. wywieźli do obozu zagłady w Bełżcu. Gdy rozpoczęło się wysiedlenie, Reder ukrył się u znajomej ukraińskiej rodziny. Prawdopodobnie owi znajomi wydali go jednak Niemcom. Został aresztowany 16 sierpnia. Zabrano go do koszar SS na Podzamczu, a stamtąd do obozu przy ul. Janowskiej. Następnego dnia transportem ze stacji Kleparów został wywieziony do obozu w Bełżcu. Po przybyciu do Bełżca zdołał uniknąć natychmiastowej śmierci w komorze gazowej. Prawdopodobnie przesądziła o tym jego znajomość języka niemieckiego, a także fakt, iż w czasie selekcji podał się za maszynistę-montera. Z transportu, w którym znajdowało się około 6,5 tys. lwowskich Żydów, oszczędzono jeszcze tylko siedmiu mężczyzn. Reder spędził w Bełżcu trzy miesiące. Pracował przede wszystkim na terenie obozu II, czyli w strefie zagłady, w której znajdowały się komory gazowe i masowe groby. Jako fachowiec zaliczał się do grona uprzywilejowanych więźniów (Hofjuden) i prawdopodobnie miał dostęp także do innych stref obozowych. Jednym z jego zadań była konserwacja silnika, którego spaliny wykorzystywano do mordowania ofiar. W ten sposób miał bezpośredni dostęp do komór gazowych i stał się naocznym świadkiem dokonywanego w Bełżcu ludobójstwa.",
  "editions": [
    {
      "title": "Bełżec",
      "subtitle": null,
      "url": "https://www.kolczanksiazek.pl/rudolf-reder/belzec/9788365902610",
      "publisher": "Mireki",
      "publisher_series": [],
      "translators": [],
      "medium": "paper",
      "duration_seconds": null,
      "narrators": [],
      "illustrators": [],
      "cover_artists": [],
      "isbn": "978-83-6590-261-0",
      "pages": 168,
      "published": "2025-04-25",
      "language": "pl_PL",
      "cover": "https://quivercdn.com/covers/mireki/rudolf-reder/belzec_978-83-6590-261-0-71d8d28b.jpg?v=2026-08-29%2006%3A03%3A39"
    },
    {
      "title": "Bełżec",
      "subtitle": null,
      "url": "https://www.kolczanksiazek.pl/rudolf-reder/belzec/8390771535",
      "publisher": "Judaica",
      "publisher_series": [],
      "translators": [],
      "medium": "paper",
      "duration_seconds": null,
      "narrators": [],
      "illustrators": [],
      "cover_artists": [],
      "isbn": "8-390-77153-5",
      "pages": 145,
      "published": "1999-01-01",
      "language": "pl_PL",
      "cover": "https://quivercdn.com/covers/judaica/rudolf-reder/belzec_8-390-77153-5-afd1ff50.jpg?v=2026-08-31%2020%3A54%3A19"
    }
  ],
  "other_languages": [],
  "characters": [],
  "chapters": []
}