O osobliwościach nauk społecznych

Studia o osobliwościach nauk społecznych, które są przedmiotem tej publikacji, wyrosły z wieloletnich refleksji i obserwacji w toku pracy badawczej i pracy nauczycielskiej na polu socjologii. Podnietą do rozważań były konflikty stanowisk wobec zagadnień społecznych, ujawniające się w dyskusjach i polemikach. Konflikty te w ciągu ostatnich kilkunastu lat przybierały niekiedy dramatyczne formy i miało się ochotę dotrzeć do istotnej motywacji nieodpowiedzialnych często wypowiedzi, miało się ochotę uchwycić istotny przedmiot sporów w gąszczu nieporozumień i uprzedzeń. W ostatnim okresie podnietą do rozważań były również sukcesy nowoczesnych metod badawczych w socjologii oraz hasła integracji nauk społecznych, głośne obecnie w Ameryce, w kraju bardzo daleko posuniętej dezintegracji, jeżeli ją mierzyć odrębnością poszczególnych departamentów w szkołach akademickich1. Hasła te miały dość dawne tradycje w Polsce, związane m. in. z nazwiskiem Kizywickiego, ale w obecnej fazie rozwoju socjologii uzyskały za oceanem nową motywację. A wreszcie wśród pobudek, które skłaniały, aby teraz właśnie pokusić się o nadanie swym refleksjom czytelnej postaci, była ponowna odbudowa studiów socjologicznych w Polsce i szybki rozwój badań empirycznych na naszym terenie, z perspektywami praktycznych zadań w służbie planowania społecznego. Wydało mi się rzeczą użyteczną w tym właśnie okresie podzielić się rozważaniami o osobliwościach nauk społecznych z gronem czytelników zainteresowanych podstawami socjologii i jej miejscem wśród innych dziedzin współczesnej twórczości kulturowej. Zainteresowania takie ujawniają się u nas zarówno w żywych dyskusjach Polskiego Towarzystwa Sozologicz nego, jak i w publikacjach niektórych socjologów młodszej generacji. Choć rozważania nasze rozciągają się na wszystkie dyscypliny mające za przedmiot zjawiska społeczne, ośrodkiem ich będzie socjologia w szerokim znaczeniu, obejmującym również taką problematykę, do której roszczą pretensję przedstawiciele psychologii społecznej i społecznej antropologii. Takie sformułowanie daje pewną orientację dotyczącą sfery zagadnień, ale nie wyznacza jej zakresu. Zakresu tego nie mam zamiaru precyzować z powodu, który postaram się wyjaśnić za chwilę. Jakie są granice szeroko rozumianej socjologii i jaki jej stosunek do innych nauk społecznych - to pytanie, które interesuje mnie tylko ze współczynnikiem humanistycznym: jak te czy inne środowiska widzą socjologię w stosunku do innych dyscyplin, wedle jakich kryteriów przeprowadzają rozgraniczenie zagadnień i metod Chociaż przysługuje mi oficjalnie społeczna rola socjologa, sądzę, że znacznie łatwiej jest operować pojęciem nauk społecznych niż pojęciem socjologii. Kto chce się biedzić nad dokładnym wyznaczaniem zakresu socjologii, niechże porówna spis rzeczy kilku podręczników socjologii i kilku podręczników psychologii społecznej, albo problematykę badań terenowych prowadzonych przez ośrodki socjologiczne i ośrodki psychologii społecznej, a potem niech się zacznie zastanawiać, do której z tych kategorii włączyć instytuty badania opinii publicznej.