Kolory i struktury średniowiecza

Renesansowi humaniści włoscy nazwali tę epokę media aetas - wieki średnie. Także późniejsi oświeceni zrobili wiele, by utrwalić obraz średniowiecza jako przejściowego, mrocznego okresu, oddzielającego rozumne czasy nowożytne od świetnej epoki greckiego i rzymskiego antyku. Blisko tysiąc lat historii Europy - od V do XV wieku po Chrystusie - miało więc według nich stanowić okres upadku myśli i sztuki oraz triumfu barbarzyńskiej siły i ledwo co schrystianizowanego, na poły zaś magicznego jeszcze zabobonu... Zupełnie inny obraz tej samej epoki wyłania się z - coraz liczniejszych od czasu buntu średniowieczników sprzed półtora wieku - badań naukowych. Historycy mediewiści widzą w wiekach średnich czas, kiedy w skryptoriach benedyktyńscy kopiści ocalili dla potomnych znaczną część spuścizny starożytnych pogan; wtedy też narodził się uniwersytet, nastąpił rozkwit filozofii chrześcijańskiej, czerpiącej także ze źródeł arabskich, oraz architektury i sztuk pięknych. Średniowiecze to również okres ogromnych przemian społecznych. To wówczas powstały kanony tożsamości i mity założycielskie tak licznych na Starym Kontynencie narodów i grup etnicznych, a wielkie ruchy trzeciego stanu, nierzadko heretyckie, zmieniały sposób patrzenia na problem chrześcijańskiego ubóstwa i równość wszystkich ludzi. To z impulsu tych ostatnich powstały zakony żebracze - franciszkanie i dominikanie, do dziś wywierający znaczny wpływ na przesłanie i sposób działania Kościoła katolickiego. Wszystkie te zjawiska, a także wiele innych, których nie sposób tutaj wyliczyć, tworzą bogactwo znaczeń i swoisty koloryt tej epoki królów i papieży, krzyżowców i mnichów, rzemieślników i scholarów. O nich właśnie opowiadają najznakomitsi polscy mediewiści - autorzy tekstów zgromadzonych w niniejszym tomie.