Wspomnienia Wandy z Wolskich Umińskiej (1841–1926)

Z Komentarza... Biografia Wandy z Wolskich Umińskiej, znanej działaczki patriotycznej, oświatowej i cichej bohaterki 1863 r., jest przykładem losów kobiety zaangażowanej. Aktywnej na różnych polach społecznego życia, dla której wręcz sztandarowym hasłem stało się: poświęcenie i ofiara, pomoc i serce dla innych, jak napisał o niej wymownie Władysław Grabiński we wspomnieniu pośmiertnym na łamach warszawskiego „ Bluszczu. Przyświecało ono nie tylko różnym formom kilkudziesięcioletniej działalności Umińskiej, ale przede wszystkim było wyróżnikiem jej osobistego charakteru oraz sposobu postrzegania otaczającego ją świata. Ta wrażliwość na kwestie społeczne, umiejętność odnalezienia się w trudnych czasach, a wreszcie też miłość do Ojczyzny, czyniły z niej kobietę nieprzeciętną i przyciągającą uwagę współczesnych jej osób. Wszystko to powodowało, że w tej prywatnej i publicznej sferze życia naszej bohaterki, obok postaci „ drugiego planu, pojawiały się nazwiska znanych działaczy niepodległościowych, publicystów, literatów, artystów i społeczników. (...) Pozostawiona przez Wandę Umińską dość bogata spuścizna, obejmująca swoim zakresem lata od połowy XIX stulecia po czasy II Rzeczypospolitej, to znakomity przykład autobiograficznej narracji kobiecej, która i w tym przypadku przybiera charakterystyczną postać zapisu własnego życia, opowieści o sobie samej, ale niemal zawsze wkomponowanej w zewnętrzny obraz rozgrywających się wydarzeń, „ stających się historią na oczach naszej bohaterki.